İletişim Bilgileri

Nörogelişimsel bozukluklarda yürütücü işlevler
Doç. Dr. Fatih Hilmi Çetin
Tarih boyunca zihin-beden, ruh-beden, psişe-soma, zihin-beyin, ruh-beyin gibi tanımlamalarla birbirinin aynı olmayan, ama birbirinden farklı da olmayan ve dansçının sergilediği dans figürleri ile kendisi arasındaki ilişkiye benzer şekilde biri olmadan diğeri tasavvur edilemeyen terimlerin anlaşılmaya çalışılmasının ortaya koyduğu en temel süreç, “biliş (kognisyon)” kavramıdır. Biliş, zihnin bilgiyi elde etmesi, kavraması, yorumlaması, anlamlandırması, özümsemesi, depolaması ve kullanması sürecidir. Başlangıçta davranışçı yaklaşımlara karşı duruşuyla psikoloji bilimi içerisinde “bilişsel psikoloji” adı ile ortaya çıkmış, 20.yy’ın sonuna doğru psikiyatri ve nöroloji bilimlerinin konuyu ele almasıyla, multidisipliner bir alanın nesnesi haline dönüşmüş, “bilişsel bilimler” ya da “bilişsel nörobilim” terimleriyle altın çağına ulaşmış, hatta bazı araştırmacılar tarafından bu süreç “bilişsel devrim” olarak adlandırılmıştır. Günümüzde psikiyatrik fenomenolojide bilişsel alan, tanımı gereği, dikkat, öğrenme ve bellek, yürütücü işlevler (ketleme, bilişsel esneklik ve emosyon düzenlenmesi), dil, algısal-motor yetiler ve sosyal bilişi içermektedir.
Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) nörobilişsel temellendirmesinde iki büyük kuramcıdan Russel Barkley ketleme eksikliğini öncelikle ortaya koyarken, Thomas Brown odaklanma yetersizliğini ve buna bağlı eylemsizliğe varan davranışsal çıktıları öncelikle ifade etmiştir. Birçok çalışma DEHB’de kortiko-striato-talamo-kortikal ve kortiko-striato-talamo-serebellar ağlarda azalmış işlevsel bağlantıları ve bu ağlarla ilişkili çalışma belleği, ketleme, dikkat ve zamanlamada sorunları göstermiştir. Yine bilişsel süreçlerle yakından ilgili default mode network (DMN) aktivitesinde bilişsel görevlerde azalmış deaktivasyon DEHB’de yürütücü işlev sorunlarının dolayısıyla nörokognitif sorunların nörobiyolojik alt yapısını oluşturmaktadır.
Özgül öğrenme bozukluğu (ÖÖB) hayat boyu devam eden genetik, bilişsel ve nörolojik temelli gelişimsel bir bozukluktur. ÖÖB, okul öncesi dönemden itibaren çocuğun yaşantısını etkileyen özgül akademik alanlarda (okuma, yazma ve matematik) yaşıyla ve zekâ düzeyiyle uyumsuz başarısızlığın görüldüğü bir bozukluktur. DSM-5’te, ÖÖB etyolojisi, genetik risk, çevresel risk faktörleri, gelişimsel özellikler ve özellikle çalışma belleği ve işlemleme hızını ilgilendiren bilişsel yeteneklerdeki yetersizlikler üzerinden açıklanmıştır. ÖÖB’ deki bilişsel problemler okuma ve okuduğunu anlama ile ilişkili fonolojik farkındalık, hızlı otomatik isimlendirme ve temel algısal süreçlerde araştırıldığı kadar yürütücü işlevlerde özellikle çalışma belleğinde de araştırılmıştır. Tüm bu alanlarda gözlenen nörobilişsel problemler çeşitli araştırmacılar tarafından kavramsallaştırılmaya çalışılmıştır.
Sonuç olarak, DEHB ve ÖÖB başta olmak üzere çocuk ergen psikiyatri pratiğinin başat psikopatolojilerinde temel klinik sorunlardan biri nörokognitif defisitlerdir. Bu bağlamda klinisyenin rutin psikiyatrik değerlendirme içerisinde nörokognitif değerlendirmeyi yapabilmesi önem arz etmektedir.
Özgeçmiş;
Necmettin Erbakan Üniversitesi Meram Tıp Fakültesi’nden 2009 yılında mezun oldu.
2010-2014 yılları arasında Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı’nda uzmanlık eğitimini tamamladı.
2015-2017 yıllarında Kayseri Emel Mehmet Tarman Çocuk Hastalıkları Hastanesi’nde uzman hekim olarak görev yaptı.
Mayıs 2017’de Selçuk Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı’nda Dr. Öğretim Üyesi olarak çalışmaya başladı. Aralık 2020’de Doçent Dr. ünvanı aldı.
Doç. Dr. Fatih Hilmi ÇETİN, Eylül 2022 tarihine kadar Selçuk Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı’nda klinik çalışmalarını ve araştırma uygulamalarını sürdürmüştür. Bu tarihte fakültedeki görevinden ayrılıp Doç. Dr. Halit Necmi UÇAR ile birlikte “Diamind Çocuk-Ergen Psikiyatri & Psikoterapi ve Oyun Terapisi Kliniğini” kurmuştur.
Dr. Çetin ve ekibinin araştırmaları ulusal ve uluslararası alanda birçok kez bilimsel ödüle layık görülmüştür. Bu ödüller,
Dr. Çetin, aynı zamanda bilişsel davranışçı terapi, psikodinamik yönelimli psikoterapi ve EMDR terapisinin yetkin uygulayıcısıdır.
Dr. Çetin’in ulusal ve uluslararası hakemli dergilerde yayınlanan 60’den fazla makalesi, kongrelerde sunulmuş 60’tan fazla bildirisi, ulusal ve uluslararası yazılmış 25’ten fazla kitap bölümü bulunmaktadır. Hâlihazırda araştırmaları 900’den fazla atıf almıştır.
Dr. Çetin, Türkiye Çocuk ve Genç Psikiyatrisi Derneği (ÇOGEPDER), Türkiye Psikiyatri Derneği (TPD) ve Konya Bağımlılıkla Mücadele Derneği (KONBAMDER) üyesidir.
Ergenlerde İntihar Riskinin Yordanması: Klinik ve Biyolojik Göstergeler
Doç.Dr.Fatih Hilmi ÇETİN
Diamind Çocuk-Ergen Psikiyatri&Psikoterapi Kliniği, Konya
Ergenlerde intihar davranışının yordanması, intihar düşüncesi ile girişim arasındaki geçişin doğrusal olmaması ve riskin zaman içerisinde değişmesi nedeniyle çocuk ve ergen psikiyatrisinin en güç klinik sorunlarından biridir. Pasif ölüm isteği, aktif intihar düşüncesi, plan, hazırlık davranışı, intihar girişimi ve intihar amacı taşımayan kendine zarar verme (İDKY) birbirinden ayırt edilmelidir. Bu olgular birbiriyle ilişkili olmakla birlikte, her düşünce girişime dönüşmez; bazı girişimler ise önceden açıklanmış bir plan olmaksızın ortaya çıkabilir [1,2].
Klinik değerlendirmede önceki intihar girişimi ve kendine zarar verme öyküsü, duygudurum bozuklukları, psikotik belirtiler, madde kullanımı, dürtüsellik, ajitasyon, umutsuzluk ve belirgin psikolojik acı temel göstergelerdir. Çocukluk çağı travmaları, akran zorbalığı, aile içi çatışma, sosyal izolasyon, kayıp, ayrılık, erişilebilir ölümcül araçlar ve ailede intihar öyküsü riski şekillendirir. Özellikle yakın dönemdeki girişim, niyetin yoğunluğu, hazırlık davranışı, devam eden stresörler ve destek sisteminin yetersizliği klinik kararın merkezinde bulunmalıdır. Buna karşılık umut, aile desteği veya görüşmede ifade edilen pişmanlık tek başına güvence sağlamaz. Güncel bir meta-analiz, gençlerde intihara bağlı ölümle psikiyatrik hastalıklar, kendine zarar verme ve çocukluk çağı olumsuzlukları arasında güçlü ilişkiler bildirmiştir [3].
Kuramsal açıdan bütünleştirilmiş motivasyonel–iradi model, intihar düşüncesinin gelişimini girişime geçişi kolaylaştıran etmenlerden ayırır. Yenilgi, sıkışmışlık ve umutsuzluk düşüncenin oluşumuyla; dürtüsellik, edinilmiş kapasite, maruziyet ve araçlara erişim ise davranışa geçişle ilişkilendirilebilir [2]. Bu yaklaşım, sunumlarda vurgulanan biyopsikososyal yolak ve 4P formülasyonuyla (yatkınlaştırıcı, tetikleyici, sürdürücü ve koruyucu etmenler) bütünleştirilebilir. Medyadaki intihar anlatıları da bağlamsal bir etkendir: “13 Reasons Why” dizisinin yayımlanmasını izleyen dönemde ABD’de 10–17 yaş grubundaki intihar ölüm oranlarında artışla ilişkili bir bulgu bildirilmiştir [4].
Biyolojik düzeyde ailesel-genetik yatkınlık, serotonerjik işlevler, hipotalamus–hipofiz–adrenal eksen, inflamatuvar süreçler ve frontolimbik devreler araştırılmaktadır. Çocuk ve ergenlerdeki 2025 tarihli sistematik derleme ve meta-analizde kortizol, nötrofil sayısı ve nötrofil/lenfosit oranı gibi periferik göstergelerle intiharla ilişkili sonuçlar arasında istatistiksel ilişkiler gösterilmiştir [5]. Bununla birlikte kesitsel tasarımlar, fenotip farklılıkları ve tekrarlanabilirlik sorunları nedeniyle bu ölçümler bireysel öngörü veya klinik karar için doğrulanmış testler değildir.
Uygulamada yapılandırılmış görüşme, pasif ölüm isteğinden aktif düşünceye, niyetten plana, hazırlıktan önceki girişimlere kadar her basamağın ayrı sorgulanmasını sağlar. Bununla birlikte bu basamakların zorunlu bir ilerleme dizisi oluşturmadığı bilinmelidir. İDKY’nin işlevi, sıklığı ve son dönemdeki değişimi; intihar niyeti bulunmadığı belirtilse bile bağımsız biçimde değerlendirilmelidir. Klinik görüşmede ergenin anlatısı kadar ebeveyn ve diğer güvenilir kaynaklardan elde edilen bilgiler de dikkate alınmalı; gizlilik ve güvenlik gereksinimleri gelişimsel bağlamda dengelenmelidir. Acil değerlendirmede ajitasyon, intoksikasyon, psikotik yaşantılar, ağır umutsuzluk, güncel niyet ve ölümcül araçlara erişim ile sosyal desteklerin işlevselliği birlikte incelenir. Tedavi planı yalnızca tanısal kategorilere değil, riskin kısa dönemde hangi koşullarda artabileceğine ve hangi müdahalelerle azaltılabileceğine yanıt vermelidir. Bu çerçeve, biyolojik korelasyonların klinikte neden tek başına yeterli olmadığını da açıklar.
Sonuç olarak risk değerlendirmesi, tek seferlik bir puanlama değil, gelişimsel öyküyü, güncel ruhsal durumu ve değişken çevresel koşulları içeren dinamik bir klinik formülasyondur. NICE kılavuzu, gelecekteki intiharı öngörmek veya taburculuk kararı vermek amacıyla “düşük–orta–yüksek risk” sınıflamasının kullanılmasını sınırlı bir güvenirlilikle önermektedir [6]. Yapılandırılmış sorgulama, aileyle işbirliği, güvenlik planı, ölümcül araçlara erişimin azaltılması, uygun bakım düzeyi ve yakın izlem; henüz deneysel aşamadaki biyolojik göstergelerden daha doğrudan klinik önem taşır.
Kaynaklar
1. Hawton K, Saunders KEA, O’Connor RC. Self-harm and suicide in adolescents. Lancet. 2012;379(9834):2373–2382. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(12)60322-5
2. O’Connor RC, Kirtley OJ. The integrated motivational–volitional model of suicidal behaviour. Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci. 2018;373(1754):20170268. https://doi.org/10.1098/rstb.2017.0268
3. Geoffroy M-C, et al. Risk and Protective Factors for Suicide Mortality in Youths: A Systematic Review and Meta-Analysis. JAMA Netw Open. 2026;9(7):e2621622. https://doi.org/10.1001/jamanetworkopen.2026.21622
4. Bridge JA, et al. Association Between the Release of Netflix’s 13 Reasons Why and Suicide Rates in the United States: An Interrupted Time Series Analysis. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry. 2020;59(2):236–243. https://doi.org/10.1016/j.jaac.2019.04.020
5. Peripheral biological correlates of suicidality in children and adolescents: A systematic review and meta-analysis. iScience. 2025;28(4):112290. https://doi.org/10.1016/j.isci.2025.112290
6. National Institute for Health and Care Excellence. Self-harm: assessment, management and preventing recurrence. NICE guideline NG225. 2022. https://www.nice.org.uk/guidance/ng225
Özgeçmiş;
Necmettin Erbakan Üniversitesi Meram Tıp Fakültesi’nden 2009 yılında mezun oldu.
2010-2014 yılları arasında Gazi Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı’nda uzmanlık eğitimini tamamladı.
2015-2017 yıllarında Kayseri Emel Mehmet Tarman Çocuk Hastalıkları Hastanesi’nde uzman hekim olarak görev yaptı.
Mayıs 2017’de Selçuk Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı’nda Dr. Öğretim Üyesi olarak çalışmaya başladı. Aralık 2020’de Doçent Dr. ünvanı aldı.
Doç. Dr. Fatih Hilmi ÇETİN, Eylül 2022 tarihine kadar Selçuk Üniversitesi Tıp Fakültesi Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı’nda klinik çalışmalarını ve araştırma uygulamalarını sürdürmüştür. Bu tarihte fakültedeki görevinden ayrılıp Doç. Dr. Halit Necmi UÇAR ile birlikte “Diamind Çocuk-Ergen Psikiyatri & Psikoterapi ve Oyun Terapisi Kliniğini” kurmuştur.
Dr. Çetin ve ekibinin araştırmaları ulusal ve uluslararası alanda birçok kez bilimsel ödüle layık görülmüştür. Bu ödüller,
Dr. Çetin, aynı zamanda bilişsel davranışçı terapi, psikodinamik yönelimli psikoterapi ve EMDR terapisinin yetkin uygulayıcısıdır.
Dr. Çetin’in ulusal ve uluslararası hakemli dergilerde yayınlanan 60’den fazla makalesi, kongrelerde sunulmuş 60’tan fazla bildirisi, ulusal ve uluslararası yazılmış 25’ten fazla kitap bölümü bulunmaktadır. Hâlihazırda araştırmaları 900’den fazla atıf almıştır.
Dr. Çetin, Türkiye Çocuk ve Genç Psikiyatrisi Derneği (ÇOGEPDER), Türkiye Psikiyatri Derneği (TPD) ve Konya Bağımlılıkla Mücadele Derneği (KONBAMDER) üyesidir.
ERGENLERDE TÜTÜN KULLANIMINA MÜDAHALE: DEĞERLENDİRME, KISA MÜDAHALE VE TEDAVİ YAKLAŞIMLARI
Ömer KARDAŞ
Kocaeli Üniversitesi Tıp Fakültesi, Çocuk ve Ergen Ruh Sağlığı ve Hastalıkları Anabilim Dalı
Özet
Tütün kullanımı, ergenlik döneminde başlayan ve önemli halk sağlığı sorunlarına yol açan, önlenebilir bağımlılık davranışlarından biridir. Ergenlik döneminde devam eden beyin gelişimi, ödül sisteminin artmış duyarlılığı, prefrontal korteksin görece geç olgunlaşması, dürtüsellik ve risk alma eğilimi, nikotin bağımlılığına yatkınlığı artırmaktadır. Tütün kullanımının erken yaşlarda başlaması, bağımlılık gelişimi ve uzun dönem sağlık sorunları açısından önemli bir risk oluşturmaktadır.
Ergenlerde tütün kullanımına müdahalede erken tanı, kullanım düzeyinin belirlenmesi ve değişim motivasyonunun değerlendirilmesi temel basamaklardır. Bağımlılık gelişmeden önce uygulanan ikincil önleme stratejileri ve kısa müdahaleler, riskli kullanımın azaltılmasında önemli fırsatlar sunmaktadır. Kısa müdahaleler; tarama, kişiselleştirilmiş geri bildirim, motivasyonel görüşme, davranış değişikliğinin desteklenmesi ve gerektiğinde uygun tedavi merkezlerine yönlendirme aşamalarını içermektedir.
Tütün bırakma müdahalelerinde 5A (sorgula, öner, değerlendir, destekle, izle) ve bırakmaya hazır olmayan bireylerde 5R (ilişkilendirme, riskler, kazanımlar, engeller, tekrarlama) yaklaşımları yapılandırılmış görüşme olanağı sağlamaktadır. Ergenin değişim aşamasına uygun hedeflerin belirlenmesi, aile desteğinin sağlanması, tetikleyicilerin tanınması, nikotin isteği ve yoksunluk belirtileriyle baş etme becerilerinin geliştirilmesi tedavinin temel bileşenleridir. Davranışsal ve bilişsel müdahalelerle birlikte gerekli durumlarda bireyselleştirilmiş tedavi seçenekleri değerlendirilmelidir.
Bu kurs kapsamında ergenlerde tütün kullanımının nörobiyolojik temelleri, değerlendirme yöntemleri, motivasyonel görüşme, kısa müdahale uygulamaları, bırakma sürecinin yönetimi ve nüks önleme stratejileri ele alınacaktır. Ergenin gelişimsel özelliklerini dikkate alan, yargılayıcı olmayan ve sürdürülebilir müdahalelerin klinik uygulamalara kazandırılması hedeflenmektedir.