26-28 Kasım 2026, Adem Pira Otel, Denizli +90 532 392 94 21 pamukkalepsikiyatriokulu@gmail.com

"Psikiyatride bir eş tanı olarak davranışsal bağımlılıklar", Uzm. Dr. Güneş Devrim Kıcalı

gunes Devrim kicali"Psikiyatride bir eş tanı olarak davranışsal bağımlılıklar", Uzm. Dr. Güneş Devrim Kıcalı

Davranışsal bağımlılıklar, doğrudan bir psikoaktif madde alınmaksızın sürdürülen bir davranış üzerinde kontrolün bozulması, davranışa verilen önceliğin artması ve olumsuz sonuçlara rağmen davranışın devam etmesiyle karakterize klinik tablolardır. Bu alanın tanısal sınırları halen gelişmektedir. Kumar oynama bozukluğu DSM-5-TR ve ICD-11’de bağımlılık bozuklukları arasında yer alırken, oyun oynama bozukluğu ICD-11’de “bağımlılık yapıcı davranışlara bağlı bozukluklar” kapsamında tanımlanmıştır. Buna karşılık kompulsif cinsel davranış bozukluğu ICD-11’de dürtü kontrol bozuklukları arasında sınıflandırılmaktadır. Problemli akıllı telefon ve sosyal medya kullanımı ile kompulsif satın alma gibi örüntüler ise klinik açıdan önemli olabilmekle birlikte bağımsız ve yerleşik tanılar değildir. Bu nedenle sık yapılan bir davranışın veya yüksek ekran süresinin tek başına “bağımlılık” olarak değerlendirilmemesi; kontrol kaybı, işlev kaybı, davranışa öncelik verilmesi ve olumsuz sonuçlara rağmen sürdürülmesi gibi temel klinik özelliklerin aranması gerekir.

Davranışsal bağımlılıklar psikiyatri pratiğinde çoğu zaman hastanın birincil başvuru nedeni değildir. Depresyon, anksiyete, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, madde kullanım bozukluğu, yeme bozukluğu, kişilik bozukluğu veya uyku sorunları nedeniyle değerlendirilen hastalarda ikincil ya da gizlenmiş bir klinik sorun olarak bulunabilir. Kumar oynama bozukluğu bu durumun en iyi belgelenmiş örneğidir. Toplum araştırmalarını birleştiren sistematik derleme ve meta-analizler; problemli kumar oynayan kişilerde nikotin ve diğer madde kullanım bozukluklarının, duygudurum ve anksiyete bozukluklarının belirgin ölçüde daha sık görüldüğünü göstermektedir. Borçlanma, aile çatışmaları, hukuki sorunlar, utanç ve intihar riski tablonun klinik ağırlığını artırabilir. Buna rağmen hastalar kumar davranışını çoğunlukla kendiliğinden bildirmezler.

Oyun oynama bozukluğu ve diğer dijital davranış sorunlarında depresif belirtiler, anksiyete, sosyal kaygı, dikkat sorunları, dürtüsellik, uyku bozukluğu ve yalnızlıkla güçlü ilişkiler bildirilmektedir. Ancak bu birlikteliklerin yönü her zaman açık değildir. Depresyon veya sosyal anksiyete kişinin oyun ve çevrim içi etkinlikleri kaçınma ya da duygu düzenleme aracı olarak kullanmasına yol açabilir; kontrolü bozulan davranış ise sosyal çekilme, akademik veya mesleki başarısızlık, uyku bozukluğu ve kişiler arası çatışmalar üzerinden mevcut psikiyatrik belirtileri ağırlaştırabilir. Bu nedenle davranışsal bağımlılığı yalnızca başka bir bozukluğun belirtisi veya yalnızca bağımsız bir hastalık olarak ele almak yerine, karşılıklı etkileşen bir eş tanı olarak değerlendirmek daha işlevseldir.

Problemli akıllı telefon ve sosyal medya kullanımında da benzer bir değerlendirme güçlüğü vardır. Bu kavramlar önemli ölçüde örtüşmekte ve kullanılan ölçme araçları arasında belirgin farklılıklar bulunmaktadır. Akıllı telefon, bağımlılığın doğrudan nesnesinden çok sosyal medya, oyun, kumar, alışveriş veya pornografi gibi pekiştirici etkinliklere sürekli erişim sağlayan bir araç olabilir. Meta-analitik bulgular problemli akıllı telefon kullanımı ile depresyon ve anksiyete belirtileri arasında anlamlı ilişkiler bulunduğunu göstermektedir; ancak araştırmaların çoğunun kesitsel olması nedensellik konusunda dikkatli olunmasını gerektirir. Klinik değerlendirmede toplam kullanım süresinden önce hastanın telefonda hangi etkinliği yürüttüğü, bu etkinliğin hangi duygusal ya da kişiler arası işlevi üstlendiği ve ne tür kayıplara yol açtığı araştırılmalıdır.

Davranışsal bağımlılıklar yeme bozukluklarıyla da impulsivite, kompulsivite, ödül duyarlılığı ve duygu düzenleme güçlükleri gibi ortak süreçler üzerinden kesişebilir. Sistematik derleme ve meta-analizler, özellikle bulimiya nervoza ve tıkınırcasına yeme örüntülerinde kumar, kompulsif satın alma ve diğer dürtü kontrol sorunlarının klinik açıdan dikkate değer olduğunu göstermektedir. Benzer biçimde kompulsif cinsel davranış, satın alma ve problemli internet kullanımı; utanç, gizleme ve damgalanma nedeniyle rutin görüşmelerde gözden kaçabilir. Tarama ölçekleri yararlı olmakla birlikte, yüksek puan tek başına tanı koydurmamalıdır.

Klinik görüşmede davranışın başlangıcı ve seyri; duygudurum dönemleri, madde kullanımı ve ilaçlarla zamansal ilişkisi; kontrol girişimleri; aşerme veya güçlü dürtü; mali, akademik, mesleki, cinsel ve kişiler arası sonuçlar sistematik biçimde sorgulanmalıdır. Mani ve hipomani, obsesif kompulsif belirtiler, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, kişilik örüntüleri, madde etkisi ve dopaminerjik ilaçlara bağlı dürtü kontrol sorunları ayırıcı tanıda özellikle değerlendirilmelidir. Kumar ve yüksek riskli dijital davranışlarda borç, kendine zarar verme ve intihar riski ayrıca ele alınmalıdır.

Tedavi planı, davranışsal bağımlılık ile eşlik eden psikiyatrik bozukluğu birbirinden yalıtılmış iki sorun gibi görmemelidir. Öncelikle hastayla birlikte davranışın işlevi ve sonuçları tanımlanmalı; motivasyonel görüşme, bilişsel davranışçı yaklaşımlar, uyaran kontrolü, finansal ve dijital sınırlandırmalar ile aile veya sosyal destek düzenlemeleri kişiye göre planlanmalıdır. Eşlik eden depresyon, anksiyete, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, madde kullanımı ya da yeme bozukluğu kanıta dayalı biçimde tedavi edilmelidir. Ancak yalnızca eş tanının tedavi edilmesinin davranışsal bağımlılığı kendiliğinden ortadan kaldıracağı varsayılmamalıdır.

Sonuç olarak davranışsal bağımlılıklar psikiyatride nadir ve ayrıksı tablolar değil; farklı tanılar arasında uzanan dürtüsellik, kompulsivite, ödül işleme ve duygu düzenleme süreçlerinin klinik görünümleridir. En uygun yaklaşım, her yoğun davranışı patolojikleştirmeden fakat işlev kaybına yol açan örüntüleri de gözden kaçırmadan, rutin psikiyatrik değerlendirmeye kısa ve hedefli bir davranışsal bağımlılık sorgulaması eklemektir.

Kaynaklar

  1. Brand M, Rumpf H-J, Demetrovics Z, et al. Which conditions should be considered as disorders in the ICD-11 designation of “other specified disorders due to addictive behaviors”? Journal of Behavioral Addictions. 2020. doi:10.1556/2006.2020.00035
  2. Chatzittofis A, Kim HS. Editorial: Behavioral addictions: Emerging science. Frontiers in Psychiatry. 2023;13:1127444. doi:10.3389/fpsyt.2022.1127444
  3. Lorains FK, Cowlishaw S, Thomas SA. Prevalence of comorbid disorders in problem and pathological gambling: systematic review and meta-analysis of population surveys. Addiction. 2011;106(3):490–498. doi:10.1111/j.1360-0443.2010.03300.x
  4. Devoe DJ, Anderson A, Bahji A, et al. The prevalence of impulse control disorders and behavioral addictions in eating disorders: a systematic review and meta-analysis. Frontiers in Psychiatry. 2022;12:724034. doi:10.3389/fpsyt.2021.724034
  5. Marino C, Canale N, Melodia F, et al. The overlap between problematic smartphone use and problematic social media use: a systematic review. Current Addiction Reports. 2021;8(4):469–480. doi:10.1007/s40429-021-00398-0
  6. Augner C, Vlasak T, Aichhorn W, Barth A. The association between problematic smartphone use and symptoms of anxiety and depression—a meta-analysis. Journal of Public Health. 2023;45(1):193–201. doi:10.1093/pubmed/fdab350

Özgeçmiş

Uzm. Dr. Güneş Devrim Kıcalı, 2011 yılında Aydın Adnan Menderes Üniversitesi Tıp Fakültesinden mezun olmuş, ruh sağlığı ve hastalıkları uzmanlık eğitimini 2015 yılında Selçuk Üniversitesi Tıp Fakültesinde tamamlamıştır. Mesleki çalışmalarını Muğla Eğitim ve Araştırma Hastanesi Psikiyatri Kliniğinde sürdürmekte ve AMATEM Ayakta Arındırma Merkezinde sorumlu hekim olarak görev yapmaktadır. Ayrıca tıp fakültesi mezuniyet sonrası eğitim ve uzmanlık eğitimi süreçlerinde misafir öğretim üyesi olarak çalışmaktadır.

Türkiye Psikiyatri Derneği bünyesindeki farklı çalışma birimlerinde koordinatör ve aktif üye olarak görev almıştır. Bilimsel ve mesleki ilgi alanları arasında alkol, madde ve davranışsal bağımlılıklar; yeme bozuklukları ve yeme bağımlılığı; psikoterapi; adli psikiyatri; psikiyatride akademik yayıncılık; ruhsal hastalıkların medyada temsili ve damgalamayla mücadele bulunmaktadır.

online kayit

Özetler

Önemli Tarihler
Takvim
Sempozyum Tarihleri: 26-28 Kasım 2026
Bildiri Son Gönderim Tarihi: 1 Kasım 2026
İndirimli Kayıt Son Tarihi: 1 Kasım 2026